Samuray arılarının bioloji mübarizədə rolu, ekoloji əhəmiyyəti və təhlükəsizliyi
2026-07-21 10:13:25
Kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın qorunması və ərzaq təhlükəsizliyinin təmin edilməsi müasir dövrdə prioritet istiqamətlərdən biridir. Bitkiçilik sahəsində məhsul itkisinə səbəb olan əsas amillərdən biri müxtəlif zərərverici həşəratların sürətlə yayılmasıdır. Uzun illər bu zərərvericilərlə mübarizədə əsasən kimyəvi pestisidlərdən istifadə olunsa da, onların həddindən artıq tətbiqi torpaq və su ehtiyatlarının çirklənməsi, faydalı həşəratların məhv olması, zərərvericilərdə davamlılığın yaranması və insan sağlamlığı üçün potensial risklərin artması kimi problemlər yaratmışdır. Buna görə də son illərdə dünyanın bir çox ölkəsində ekoloji cəhətdən təhlükəsiz və davamlı mübarizə üsulu kimi bioloji mübarizə metodlarına üstünlük verilir. Bu istiqamətdə xüsusi əhəmiyyət kəsb edən faydalı həşəratlardan biri də samuray arısı (Trissolcus japonicus) hesab edilir.
Samuray arısı Scelionidae fəsiləsinə aid olan çox kiçik ölçülü (təxminən 1–2 mm uzunluğunda) parazitoid arıdır. Onun təbii yayılma arealına Çin, Yaponiya, Koreya Respublikası və digər Şərqi Asiya ölkələri daxildir. Son illərdə invaziv zərərverici olan qəhvəyi mərmər bağacığının (Halyomorpha halys) dünyanın müxtəlif regionlarında, o cümlədən Avropa və Şimali Amerikada geniş yayılması ilə əlaqədar samuray arısı bioloji mübarizə vasitəsi kimi geniş elmi tədqiqatların mövzusu olmuşdur. Hazırda bu növ bir çox ölkələrdə təbii şəkildə müşahidə edilir, monitorinq proqramlarına cəlb olunur və bioloji mübarizə tədbirlərinin mühüm elementi hesab edilir.
Samuray arısının əsas xüsusiyyəti onun parazitoid həyat tərzinə malik olmasıdır. Dişi samuray arısı yumurtalarını yalnız müəyyən qalxanlı bağacıq növlərinin, xüsusilə də qəhvəyi mərmər bağacığının yumurtalarının daxilinə yerləşdirir. Yumurtadan çıxan sürfə zərərvericinin yumurtasının daxilində inkişaf edərək onun qida ehtiyatlarından istifadə edir və nəticədə həmin yumurtadan bağacıq deyil, yeni samuray arısı çıxır. Beləliklə, zərərvericinin inkişafı hələ yumurta mərhələsində dayandırılır və onun populyasiyasının artmasının qarşısı alınır. Bu xüsusiyyət samuray arısını bioloji mübarizədə yüksək səmərəliliyə malik təbii entomofaq kimi səciyyələndirir.
Qəhvəyi mərmər bağacığı son illərdə dünya miqyasında kənd təsərrüfatına ciddi iqtisadi zərər vuran invaziv növlərdən biridir. Bu zərərverici meyvə ağacları, tərəvəz bitkiləri, üzüm plantasiyaları, qarğıdalı, soya, pambıq və digər kənd təsərrüfatı bitkiləri daxil olmaqla 100-dən çox bitki növü ilə qidalanır. Onun deşici-sorucu ağız aparatının fəaliyyəti nəticəsində meyvələrdə deformasiya, məhsulun keyfiyyətinin aşağı düşməsi, məhsuldarlığın azalması və ciddi iqtisadi itkilər baş verir. Bir çox ölkələrdə qəhvəyi mərmər bağacığına qarşı mübarizəyə hər il milyonlarla dollar vəsait sərf edilir. Məhz bu səbəbdən həmin zərərvericinin təbii düşmənlərinin müəyyən edilməsi və tətbiqi kənd təsərrüfatı üçün böyük əhəmiyyət daşıyır.
Samuray arısı bu baxımdan ən effektiv bioloji nəzarət vasitələrindən biri hesab edilir. Müxtəlif ölkələrdə aparılmış tədqiqatlar göstərmişdir ki, əlverişli ekoloji şəraitdə samuray arısı qəhvəyi mərmər bağacığının yumurtalarının 60–80 faizini, bəzi hallarda isə daha yüksək hissəsini parazitləşdirə bilir. Bu isə zərərvericinin populyasiyasının təbii yollarla azalmasına və kənd təsərrüfatı bitkilərində məhsul itkisinin minimuma endirilməsinə imkan yaradır. Samuray arılarının fəaliyyəti nəticəsində kimyəvi insektisidlərdən istifadə ehtiyacı azalır ki, bu da həm iqtisadi, həm də ekoloji baxımdan mühüm üstünlük hesab olunur.
Samuray arısının ən mühüm üstünlüklərindən biri onun insanlar və digər canlılar üçün təhlükəsiz olmasıdır. Bu növ yalnız həşərat yumurtalarında inkişaf etdiyindən insan və ya heyvan orqanizmi ilə heç bir bioloji əlaqəyə malik deyil. Samuray arıları insanı sancmır, qanla qidalanmır, xəstəlik törədicilərini daşımır və ev heyvanlarına zərər vermir. Onların ağız və yumurtaqoyan orqanları yalnız çox kiçik həşərat yumurtalarına uyğunlaşmışdır və insan dərisini deşmək qabiliyyətinə malik deyildir. Bu səbəbdən samuray arılarının insan sağlamlığı üçün təhlükə yaratdığı barədə elmi əsaslandırılmış heç bir sübut mövcud deyildir. Əksinə, onların fəaliyyəti nəticəsində pestisidlərin istifadəsinin azalması ətraf mühitin və insan sağlamlığının qorunmasına müsbət təsir göstərir.
Samuray arıları ətraf mühitin mühafizəsi baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Kimyəvi pestisidlərdən fərqli olaraq onlar yalnız hədəf zərərvericinin yumurtalarını məhv edir və ətraf mühitdə zəhərli qalıqlar yaratmırlar. Nəticədə torpaq, su hövzələri və hava kimyəvi çirklənmədən qorunur. Eyni zamanda arılar, kəpənəklər və digər faydalı həşəratlar pestisidlərin mənfi təsirinə məruz qalmadığı üçün biomüxtəlifliyin qorunmasına şərait yaranır. Samuray arıları inteqrir zərərvericilərə qarşı mübarizə (Integrated Pest Management – IPM) proqramlarının əsas elementlərindən biri hesab olunur və dünyanın bir çox ölkəsində bu proqramların uğurla həyata keçirilməsində mühüm rol oynayır.
Müasir elmi araşdırmalar samuray arısının yüksək spesifikliyə malik olduğunu göstərir. Bu növ əsasən qalxanlı bağacıq fəsiləsinə aid növlərin yumurtalarında inkişaf edir və kənd təsərrüfatı bitkilərinə, insanların istifadə etdiyi məhsullara və ya digər heyvanlara heç bir zərər vermir. Bu xüsusiyyət onu ekoloji baxımdan təhlükəsiz bioloji agent kimi xarakterizə edir. Elmi monitorinqlər göstərir ki, samuray arısının tətbiqi zərərverici populyasiyasının azalmasına səbəb olmaqla yanaşı, təbii ekosistemlərdə tarazlığın qorunmasına da müsbət təsir göstərir.
Hazırda ABŞ, Kanada, İtaliya, İsveçrə, Fransa, Almaniya, Avstriya və digər ölkələrdə samuray arısının biologiyası, yayılması və bioloji mübarizədə tətbiqi istiqamətində geniş tədqiqatlar aparılır. Bu tədqiqatların nəticələri göstərir ki, samuray arısı qəhvəyi mərmər bağacığına qarşı ən perspektivli və səmərəli təbii düşmənlərdən biridir. Bir sıra ölkələrdə bu növün təbii populyasiyaları artıq formalaşmış və zərərvericinin sayının tənzimlənməsində mühüm rol oynamağa başlamışdır.
Nəticə etibarilə, samuray arısı (Trissolcus japonicus) müasir kənd təsərrüfatında bioloji mübarizənin ən dəyərli komponentlərindən biri hesab olunur. Onun fəaliyyəti zərərverici həşəratların sayının təbii yollarla tənzimlənməsinə, məhsuldarlığın qorunmasına, kimyəvi pestisidlərdən istifadənin azalmasına, biomüxtəlifliyin mühafizəsinə və ekoloji tarazlığın saxlanmasına mühüm töhfə verir. Samuray arısı insanlar, ev heyvanları və bitkilər üçün təhlükəsiz olmaqla yanaşı, davamlı və ekoloji cəhətdən səmərəli kənd təsərrüfatının inkişafına xidmət edən ən mühüm faydalı həşəratlardan biridir. Bu səbəbdən onun öyrənilməsi, monitorinqi və bioloji mübarizə proqramlarında tətbiqi gələcəkdə də xüsusi elmi və praktik əhəmiyyət daşıyacaqdır.
Xəbərlər
Kənd təsərrüfatı naziri Məcnun Məmmədov Oğuzda vətəndaşları qəbul edəcək
Torpaqların icarəsi ilə bağlı müraciət etmiş şəxslərə təlimlər keçirilib
Bölgələrdə çəyirtkələrin küpəciklərinin yaz müşahidələri davam etdirilir
Naxçıvan MR-nın rayon və kəndlərində fermerlərə səyyar xidmət göstərilir
Bölgələrdə heyvanların identifikasiyası ilə bağlı müşavirələr davam edir
Quba rayonunda heyvanların identifikasiyası ilə bağlı müşavirə keçirilib
Nazir Məcnun Məmmədovun Zaqatalada vətəndaş qəbulunun vaxtı dəyişdirilib
Aqrar Xidmətlər Agentliyinin əməkdaşları beynəlxalq forumda iştirak edib
Avropa İttifaqı nəşrində “Ağalı ağıllı kənd” haqqında məqalə dərc olunub
QARAMALIN FRANSAİELOZ XƏSTƏLİYİNDƏN QORUNMASINA DAİR FERMERLƏRƏ MƏSLƏHƏT
Quba rayonunda epizootiya əleyhinə profilaktik tədbirlər davam etdirilir
Qoyun və keçilərin nayrobi xəstəliyindən qorunması – Fermerlərə məsləhət
Aqrar Xidmətlər Agentliyi Həmkarlar İttifaqı Komitəsi müsabiqə elan edib
Çəyirtkəkimilərə qarşı mübarizə tədbirlərinə hazırlıqlar davam etdirilir
Oğuz rayonunda heyvanlar arasında profilaktiki tədbirlər davam etdirilir
Toxum və ting istehsalçılarına subsidiyanın verilməsi prosesi yekunlaşıb
Xaçmazda cari ilin epizootiya əleyhinə profilaktik tədbirləri yekunlaşır